Iedere organisatie zou zichzelf een factchecker moeten gunnen

Iedere organisatie zou zichzelf een factchecker moeten gunnen

Miljoenen Nederlanders zijn iedere dag op zoek naar (online) nieuws. Tijdens die zoektocht is de kans groot dat daar nepnieuws tussen zit. Vooral bij grote nieuwsgebeurtenissen verschijnen berichten die niet altijd (helemaal) waar zijn. Dit zijn berichten die mensen soms bewust op het verkeerde been zetten. Gelukkig zijn er personen en organisaties die doorlopend het nieuws en (social) media checken op onjuiste en misleidende berichten. Maar, fact checken blijft ondanks alle beschikbare computertechnologie toch altijd mensenwerk. Het zijn gouden tijden voor de factchecker.

Nepnieuws is zo oud als de mensheid zelf. Koninkrijken tuimelden er door om en oorlogen zijn er door ontstaan. Bijna iedereen is er wel een keertje ingetrapt. U ook. Ik ook. De Schiedamse historicus Han van der Horst beschrijft in zijn boek Nepnieuws. Een wereld van desinformatie een keur aan historische voorbeelden van nepnieuws. Eén daarvan komt voor rekening van de Egyptische Faro Ramses II. Hij liet op een monument beitelen dat hij een grandioze overwinning had behaald op aartsvijand de Hittieten. Eeuwenlang zijn Egyptologen in dit verhaal meegegaan. “Toen echter Hittietische bronnen werden ontcijferd, bleek de gebeurtenis daar heel anders te zijn beschreven. Het einde van deze slag was namelijk eerder een ’staakt het vuren’ geweest.”

De Duitse kanselier Bismarck lokte in 1870 een oorlog uit tussen Duitsland en Frankrijk op basis van een door hem gemanipuleerd telegram. En wat te denken van Dolle Dinsdag in september 1944. De wildste geruchten en berichten via BBC-radio gaven de Nederlanders het idee dat de bevrijding van ons land nog een kwestie van uren, hooguit dagen zou zijn. De militaire inval in Irak in 2003 door president Bush jr. berustte op nepnieuws. Saddam Hoessein zou massavernietigingswapens in bezit hebben die een gevaar vormden voor het westen.

Het zijn allemaal voorbeelden uit tijden zonder het internet. Alles ging een tandje langzamer. Sociale media en whatsappgroepen zorgen tegenwoordig voor razendsnelle verspreiding van nepnieuws. Complete (buitenlandse) trollenlegers worden soms ingezet om met behulp van anonieme accounts desinformatie te verspreiden. Nederland bevat bovendien miljoenen burgerjournalisten die van alles iets vinden en vaak eerst doen en dan pas denken voordat ze iets verspreiden/delen.

Schokkende beelden

Recente verspreiding van nepnieuws gebeurde op de avond van de aanslag op misdaadjournalist Peter R. de Vries. Het gerucht ging dat op dezelfde dag de zus van Willem Holleeder was neergestoken, de NOS zou melden dat De Vries was overleden en een ziekenhuismedewerker zou hebben verklaard dat hij hersendood was. Ook verschenen er herkenbare, schokkende beelden van de neergeschoten verslaggever. Waarom brengen mensen dit soort berichten in omloop? Nieuwschecker Alexander Pleijter vertelde in EenVandaag: “Het kan gaan om mensen die een hekel hebben aan Peter R. de Vries of aan nieuwsmedia en ze op deze manier proberen belachelijk te maken. Maar het kan ook gaan om pure baldadigheid om te kijken in hoeverre een bericht wordt opgepakt.”

Op de website van de nieuwscheckers staan ook voorbeelden van de watersnoodramp in Limburg. De voorzitter van de Veiligheidsregio Limburg-Noord waarschuwde voor nepnieuws zoals de onjuiste waarschuwingen dat een gebouw op instorten en een dam op doorbreken stond. Ook werd op sociale media een foto veel gedeeld, waarop een half gezonken auto in een ondergelopen straat was te zien. Op de achterruit lijkt een sticker te zijn geplakt met daarop de woorden ‘Fuck you Greta’, een verwijzing naar de Zweedse klimaatactiviste Greta Thunberg. De foto is echter gefotoshopt.

Lachspieren

Onderzoek heeft aangetoond dat mensen nepnieuws verspreiden om onrust, verdeeldheid, polarisatie of haat te zaaien. Het beïnvloeden van de publieke opinie of verkiezingen gaat vaak gepaard met behulp van nepnieuws. Geld verdienen kan een drijfveer zijn, het kan de lezer/kijker naar bepaalde pagina’s lokken waar veel advertenties staan.

Het is gelukkig niet alleen maar kommer en kwel. Sommige berichten zijn zo doorzichtig nep dat ze  hooguit werken op de lachspieren. Op 1 april blijft het altijd een sport om de goegemeente met nepnieuws op de hak te nemen. En voor het online satirisch nieuwplatform De Speld en het team van Lucky TV is het 365 dagen per jaar 1 april.

Hoe ontdek je dat je te maken hebt met nepnieuws?

  • Allereerst: gebruik je gezonde verstand, vertrouw op je intuïtie/gevoel en blijf zelf nadenken.
  • Een gezonde dosis wantrouwen helpt. Voorkom dat je zelf ook de verspreider van nepnieuws wordt.
  • Overleg bij twijfel eerst met een huisgenoot, een collega of een vriend(in). Delen kan altijd nog!

Check:

  • Wie is de afzender?
  • Wat is de bron?
  • Welke website wordt gebruikt?
  • Van wie is het account?
  • Is het de hele of de halve waarheid?
  • Wat is het doel van het bericht, wat is de intentie ?
  • Welke techniek wordt gebruikt? Check ook de gebruikte lettertypes, foto’s en video’s. Heel vaak worden oude beelden gebruikt voor nepnieuws
  • Wantrouw titels zoals: LET OP, BREAKING NEWS of Oh MIJN GOD!
  • Kijk alleen bij een screenshot of het ook op de desbetreffende nieuwssite staat
  • Wordt het bericht overgenomen door betrouwbare officiële media zoals het ANP, NOS, NU.NL., Teletekst?

Nepnieuws kan de reputatie van mensen en organisaties ernstig beschadigen. Niet voor niets maken veel organisaties daarom dagelijks omgevingsanalyses/mediascans om te ontdekken hoe de buiten- en binnenwereld over hen spreekt. Op deze manier is het ook mogelijk om snel nepnieuws te ontdekken en indien noodzakelijk te corrigeren/nuanceren. Steeds meer organisaties maken daarbij gebruik van een factchecker. In deze tijden geen overbodige luxe om dat specialisme in huis te hebben.

Dick van Gooswilligen

Directeur Crisiscommunicatie & Mediatrainingen, Sterk Werk Communicatie

Persvrijheid steeds minder vanzelfsprekend

Persvrijheid steeds minder vanzelfsprekend

Vrijheid van pers is in ons land een grondwettelijk recht: “Niemand heeft voorafgaand verlof nodig om door drukpers gedachten of gevoelens te openbaren, behoudens ieders verantwoordelijkheid volgens de wet”. Dit recht, waar 3 mei wereldwijd bij wordt stilgestaan, komt echter steeds meer onder druk te staan. De feiten en cijfers zijn somber.

Dat komt door nepnieuws, tegenwerking en intimidatie en bedreiging van journalisten. Dit concludeert de organisatie RSF, Reporters without Borders in haar jaarlijkse ranglijst. Nederland daalt voor het derde jaar op rij en staat nu op plaats 6.

Bescherming nodig

De vier Scandinavische landen en Costa Rica doen het beter dan ons land. RSF geeft aan dat Nederlandse journalisten te weinig en slecht toegang hebben tot (overheids)informatie. Inlichtingendiensten schenden de privacy van journalisten en populistische politici brengen de media in diskrediet. Bedenkelijk voorbeeldgedrag dat vervolgens wel wordt overgenomen door gewone burgers. Journalisten hebben volgens de onderzoekers steeds vaker fysieke bescherming nodig. Welgeteld 115 journalisten, fotografen en cameraploegen hebben zich bij het vorig jaar opgerichte Meldpunt van PersVeilig gemeld omdat ze uitgescholden, geïntimideerd, bedreigd of geslagen zijn. “Het is het topje van de ijsberg”, zegt Peter ter Velde, projectleider van PersVeilig, tegen het Parool. In de eerste vier maanden van dit jaar is het aantal meldingen inmiddels al de 100 gepasseerd. Wereldwijd stierven vorig jaar 42 journalisten tijdens de uitoefening van hun ambt. Zo’n 235 journalisten zitten om diezelfde reden in de cel.

Kleine stapjes

Hekkensluiters op de RSF-ranglijst van 180 landen zijn de usual supects zoals China, Noord-Korea, Turkmenistan en Eritrea. Dichterbij zijn er echter ook zorgelijke EU-noteringen zichtbaar, zoals voor Hongarije (92) en Bulgarije (112). Verder valt ook de gestage daling van Polen op (van 62 naar 64), zo blijkt uit een analyse van de NOS. Het lijkt een ver-van-mijn-bed-show, maar ook in Nederland kan persvrijheid in gevaar komen, waarschuwen hoofdredacteuren uit deze landen in een vraaggesprek met deze nieuwsorganisatie. “Het gebeurt namelijk in kleine stapjes”, zegt Teodora Peeva, hoofdredacteur van de Bulgaarse krant Sega. “Het is een langzaam proces van jaren”, zegt ook Veronika Munk, die leiding geeft aan de Hongaarse nieuwssite Telex. Het begint met ogenschijnlijk onschuldige stapjes, zegt Peeva over haar ervaringen in Bulgarije. “Eerst krijg je moeilijk informatie los van de autoriteiten, vervolgens worden je vragen helemaal niet meer beantwoord.”

Geen symboolpolitiek

“Iedereen is voor persvrijheid, iedereen is voor de vrijheid van meningsuiting en iedereen is voor journalistiek”, zei AD-hoofdredacteur Paul van den Bosch afgelopen weekend bij WNL op NPO Radio 1. “Maar in de praktijk mag het wel eens wat harder worden beleden. Ook door de overheid (…) en dan iets meer dan symboolpolitiek.” Hij ziet nog iets anders. “Ook mensen die een ingezonden brief sturen naar het AD worden tegenwoordig bedreigd. Dat is weer een nieuwe dimensie”, vertelt de hoofdredacteur. Het gaat dan vaak om stukken die met de coronacrisis te maken hebben. “Mensen die het er niet mee eens zijn, zoeken hun naam op en bedreigen ze. Ook dat is persvrijheid, het reageren op stukken.”

De Bulgaarse hoofdredacteur Peeva weet wel een oplossing voor het probleem waar volgens haar te lang voor is weggekeken. “Koppel de Europese subsidies in het vervolg aan de mate van persvrijheid in een lidstaat. “Daarnaast moeten journalisten gewoon hun werk blijven doen door waarheidsvinding en die ook te publiceren.

Taak voor woordvoerders

En wat kunnen communicatieadviseurs/woordvoerders daadwerkelijk doen om persvrijheid te beschermen? Veel! Zij zijn namelijk vaak het (dagelijks) contact met media. Maak daar gebruik van. Help journalisten met het uitvoeren van hun vak door ze – niet slaafs overigens – te faciliteren en te representeren. Blijf lansen breken voor het belang van journalistieke vrijheid ondanks het feit dat er soms pittige tegenovergestelde belangen zijn. En laat ook de mediatrainers het groot goed van persvrijheid onderstrepen bij hun cursisten. Want je moet je er toch niet aan denken dat we de komende jaren nog verder naar beneden tuimelen op de RSF-ranglijst. Dat voorkomen, is een gezamenlijke verantwoordelijkheid.

Fijne Persvrijheidsdag toegewenst!

Dick van Gooswilligen

Director Crisiscommunicatie & Mediatrainingen, Sterk Werk Communicatie

Lessen uit crises digitaal beschikbaar

Lessen uit crises digitaal beschikbaar

Boeiende lessen uit tientallen (mini) crises digitaal beschikbaar

 Sinds 2012 brengt het lectoraat Crisisbeheersing van het Instituut voor Fysieke Veiligheid (IFV) een publicatie uit in de reeks ‘Lessen uit crises en mini-crises’.

Voor wie deze jaarboeken – en andere vele lezenswaardige crisispublicaties – digitaal wil lezen, klik op deze link:

Ook interessant...

Lees onze visie op crisiscommunicatie. Dit geeft je houvast voor het opzetten en het behoud van een crisisorganisatie.

Ook interessant...

Lees onze visie op crisiscommunicatie. Dit geeft je houvast voor het opzetten en het behoud van een crisisorganisatie.

Eén stem, één gezicht en één boodschap!

Eén stem, één gezicht en één boodschap!

NRC Next deed afgelopen weekend een rondje langs de corona crisiscommunicatieveldenDe krant concludeerde dat het kabinet wel de juiste route bewandelt, maar dat het aan de uitvoering af en toe schort. Minister-president Mark Rutte vond dat ook. Gelukkig heeft hij de oplossing zelf in handen. Door namelijk alleen het woord te voeren  

Zet tijdens een crisis altijd éévoor iedereen direct herkenbaar boegbeeld in, die talent heeft voor communicatie en beschikt over een ruime dosis empathie. Met Rutte hebben we zo’n boegbeeld in huis. Voor en tegenstanders loven zijn communicatiestijl, de manier waarop hij maatregelen toelicht en hoe hij de verbinding zoekt Zijn televisietoespraak maakte indruk en de spraakverwarring werd hem vergeven. Zijn populariteit onder de Nederlandse bevolking stijgt naar de status van staatsman. Nu leert crisiscasuïstiek uit het verleden dat dit doorgaans weer met dezelfde snelheid kan verdampen, maar tot die tijd kan hij er zijn voordeel mee doen.  

Onemanshow 

In Nederland is de crisiscommunicatie van het Kabinet doorgaans geen onemanshow. Sterker, Rutte heeft de neiging om zijn vakministers (De Jonge, Van Rijn, SlobGrapperhaus en later in de week wellicht ook nog Bijleveld) doorgaans het podium te geven. Dat zag je ook met de protesten van de boeren en de bouwers op het MalieveldDaar was Rutte zelf in geen velden of wegen te bekennen. Dat oogt aanvankelijk sympathiek en past natuurlijk helemaal in het pre-Hollandse coronatijdperk. Tot het allerlaatste moment werd er flink gepolderd en was er eigenlijk niemand echt de baas in ons land. Die tijd is voorbij. Tijdens deze crisis, eigenlijk tijdens iedere crisis, is er behoefte aan één steméén gezicht en één boodschap. Idit geval dat van de ministerpresident. Door voor deze aanpak te kiezen, voorkom je miscommunicatie.  

Glashelder 

Vanavond staat er weer een communicatieve coronamijlpaal op het programma. Dan maakt het kabinet de vervolgmaatregelen voor Nederland bekendHoewel er via de welbekende anonieme Haagse bronnen al een deel van het verhaal is weggelekt en daarmee enige druk van de ketel is, blijft er nog genoeg te vertellen.  

Hopelijk schetst Rutte op basis van alle kernvragen die in de buitenwereld leven de stand van het land. En geeft hij daarna op basis van de adviezen van alle deskundigen aan wat de concrete maatregelen zijn en wat het handelingsperspectief en de tijdlijn isAls het goed is hoeven de aanwezige journalisten dan niet meer alle voor de hand liggende vragen te stellen omdat zijn verhaal glashelder en compleet is. Tot slot verwijst hij naar de website www.rijksoverheid.nl en www.rivm.nl waar we alles nog een keer rustig kunnen nalezen.  

Rutte mag slechts de hulp van één vrouw inroepenNiet van Caroline, maar wel van onze vaderlandse gebarentolk Irma Sluis. Over communicatie in z’n meest pure vorm gesproken...

Dick van Gooswilligen
Directeur Crisiscommunicatie & Mediatrainingen

 

 

Checklist crisiscommunicatie

Checklist crisiscommunicatie

Checklist crisiscommunicatie

Planning en oefening van tevoren zijn onmisbaar. Om je op weg te helpen, geven we je een checklist voor de drie fases van crisis. Want crisiscommunicatie is belangrijk tijdens een crisis, maar ook vooral vóór en ná een crisis. Ben jij op alle punten voorbereid?

Ook interessant...

Lees onze visie op crisiscommunicatie. Dit geeft je houvast voor het opzetten en het behoud van een crisisorganisatie.

Ook interessant...

Lees onze visie op crisiscommunicatie. Dit geeft je houvast voor het opzetten en het behoud van een crisisorganisatie.